E E N Z A A M H E I D

Door A.L. 
Verlies- en rouwbegeleider

Eenzaamheid is er altijd geweest, maar het neemt de afgelopen jaren, volgens de berichtgeving hierover, wel steeds meer toe. Eenzaamheid komt overal voor, maar juist meer in de stad, las ik pas, dus ook in Utrecht, de stad waar ik leef. 42 % van de inwoners van deze stad voelt zich wel eens eenzaam, 11 % ernstig eenzaam, werd vermeld in DUIC *. Het gaat om heel veel mensen, realiseerde ik mij.
In het tijdperk van de corona-crisis is daar nog eens een dimensie bijgekomen. De maatregelen om het virus beheersbaar te maken zijn omvangrijk en ingrijpend. Ook de dreiging van ziekte en dood raakt veel mensen op een diep niveau. We worden, hoe dan ook, meer op onszelf teruggeworpen. Dit kan eenzaamheid en ook angst tot gevolg hebben of eenzaamheid, die al werd ervaren, versterken.
In mijn werk als verlies- en rouwbegeleider komt het thema eenzaamheid ook regelmatig aan de orde. Dit vraagstuk, nu nog actueler door de gevolgen van de corona-crisis, bracht me ertoe een tekst samen te stellen voor iedereen die hiermee worstelt en zoekt naar steun , houvast en informatie.

Eenzaamheid neemt in de 21ste eeuw een steeds grotere plek in. Er werd, ook voor de corona-crisis, al gesproken van een epidemie die om grootschalige oplossingen vraagt. Volksgezondheidsexperts houden zich bezig met onderzoeken en remedies op bevolkingsniveau. In grote steden zijn speciale programma’s opgezet om eenzaamheid tegen te gaan. 
Eenzaamheid treft ons allemaal, ten diepste zijn we als mens alleen, al leven we temidden van anderen. We worden in ons leven vroeg of laat door moeilijke omstandigheden op onszelf teruggeworpen en voelen dan pijn en verlatenheid. De één maakt op jonge leeftijd al dit soort moeilijkheden door, bij de ander komt dit later. Maar eenzaamheids-ervaringen lijken niemand bespaard te blijven.
Eenzaamheid komt onder alle leeftijden voor. Nog steeds wordt bij het woord eenzaamheid soms allereerst aan mensen op leeftijd gedacht, die door fysieke klachten aan huis gekluisterd zijn en steeds minder sociale contacten hebben. Maar er zijn ook veel kinderen en jongeren die kampen met eenzaamheidsklachten. Uit een onderzoek van ‘3Vraagt’, onderdeel van het ‘Een-Vandaag-Opiniepanel’, bleek dat vier op de tien jonge mensen zich minstens eens per week eenzaam voelt. Als gevraagd werd naar de oorzaken voor hun eenzaamheid, gaven jonge mensen aan het lastig te vinden om sociale contacten te leggen en te onderhouden en kampten met een negatief zelfbeeld. Andere veelgenoemde redenen waren het vergelijken van eigen leven met dat van anderen (dit wordt vooral gevoed door social media), het missen van een liefdespartner en het hebben van hoge verwachtingen van anderen, zodat er teleurstellingen volgen. Ook werd eenzaamheid als gevolg van psychische problemen genoemd. Hoewel steeds meer mensen zich eenzaam lijken te voelen, is het nog steeds een groot taboe om erover te praten. Zeker voor jongeren. Meer dan driekwart (78 procent) van de ondervraagden gaf aan zich te schamen voor hun eenzaamheid. Een deelnemer schrijft: “Van jongeren wordt verwacht dat ze een druk sociaal leven hebben. Eenzaamheid past daar niet bij. Ook kunnen mensen zich vaak moeilijk voorstellen dat een druk sociaal leven en eenzaamheid ook samen kunnen gaan.”
Deze uitkomsten van onderzoeken vragen om erkenning. Het lijkt me winst dat het taboe rond eenzaamheid bespreekbaar wordt gemaakt en doorbroken en dat er nieuwe mogelijkheden worden geboden om mensen met eenzaamheid bij te staan.

Eenzaamheid hoeft niet, als het eenmaal wordt ervaren, voor altijd en eeuwig in je leven te blijven. Mensen kunnen voor zichzelf kansen creëren. Soms helpt het al om steun te zoeken in de vorm van kennis over hoe eenzaamheid werkt. Ook is het van belang dat je inzicht krijgt in hoe de eenzaamheid bij jou zich ontwikkelde. Bewustwording draagt in ieder geval al bij, aan een andere kijk op de zwaarte van het thema eenzaamheid. En soms helpt het ook om praktische tips te krijgen.

Ik heb vele passages uit teksten verzameld die ik aanvulde met eigen ervaringen vanuit mijn werk als rouwbegeleider. Ook ken ik zelf vormen van eenzaamheid vanuit eigen ervaring en heb ook eigen bevindingen in deze tekst verweven.
Ik heb zelf een tweedeling gemaakt. In de eerste plaats geef ik één en ander door, over het omgaan met eenzaamheid in je eentje. Het ‘tweede deel’ bevat informatie over hoe je actie kunt gaan ondernemen in relatie tot met anderen. Over het eerste ‘thema’ kon ik minder materiaal vinden dan over het tweede en heb dan ook in het eerste gedeelte de meeste zelf geschreven teksten toegevoegd, puttend uit mijn eigen kennis en inzichten. Deel 1 én deel 2 kunnen overigens gelijktijdig naast elkaar worden ‘beoefend’. Zoals ook wordt aangeraden in het citaat hieronder.

Tip van Hilary Jacobs Hendel, klinisch sociaal werker en auteur:
Werk tegelijkertijd aan een connectie met de buitenwereld en een connectie met jezelf 

‘Zorg dat je niet alleen met de buitenwereld een klik creëert, maar ook met je innerlijke ziel. Een connectie met de buitenwereld kun je zoeken in de hoek van je eigen interesses. Houd je van sporten? Meld je dan aan bij een sportclub. Ben je creatief? Dan kun je je bij een kunstclub aansluiten.
Zo gemakkelijk als het klinkt is het echter niet, zullen eenzame mensen beamen. Daarom is het van belang om tegelijkertijd de connectie te zoeken met jezelf. Leer het gedeelte van jezelf kennen dat jou je alleen laat voelen, dat jou wellicht onzeker of angstig maakt. Waar komt dat gevoel vandaan? Is dit gedeelte van jou er altijd al geweest, was één van je ouders misschien eenzaam? Naar de antwoorden op deze vragen kun je eventueel samen met een therapeut op zoek gaan’.

 Deel 1

Over omgaan met eenzaamheid, in je eentje
In de eerste plaats kun je ervoor kiezen om te gaan ‘inzoomen’ op je eenzaamheid, met het doel om beter met eenzaamheidsgevoelens te leren omgaan. Je natuurlijke drang is waarschijnlijk echter om er juist bij weg te gaan. Om afleiding te zoeken bijvoorbeeld (wat natuurlijk best ook wel kan werken af en toe). Meestal minder effectief, als je je eenzaam voelt, is weg te kruipen in een hoekje en een oordeel over jezelf te hebben hierover. Zowel afleiding zoeken als ook wegkruipen, pakt jouw eenzaamheid ten diepste niet aan en kost soms juist ook energie, omdat je je eenzaamheid ‘er onder probeert te houden’.

Mijn ervaring is dat aandacht geven aan wat je voelt, er juist voor kan zorgen dat datgene wat vastzit in je, in beweging kan komen. Hoewel het ‘aankijken’ van pijn vaak haaks staat op wat we gewend zijn, is het lonend. Als je probeert de eenzaamheid onder ogen te zien en te verkennen, kun je verschillende dingen tegenkomen die je een breder zicht kunnen geven. En bewustwording is vaak het eerste dat een proces in werking zet. Je kunt dit aangaan als de tijd er rijp voor is. Voel je sterkte weerstand en heb je nog tijd nodig om weg te kruipen, dan doe je er goed aan daar met mildheid naar te kijken. Vanuit die mildheid kan de aandacht voor je gevoelens geleidelijk gaan groeien.

Verwachtingen onderzoeken
Je verwachtingen bepalen voor een deel je gevoelens van eenzaamheid. Mensen vergelijken hun eigen situatie nogal eens met die van anderen, met wat zij om zich heen zien. Soms helpt het je eigen verwachtingen van sociale contacten onder de loep te nemen. Het kan helpen om jezelf hierbij vragen te stellen. Is het beeld dat je hebt van anderen wel reëel? Wordt er niet een eenzijdig beeld getoond door b.v. social media? Past het beeld dat je krijgt van anderen wel in jouw leefsituatie, als je rekening houdt met jouw achtergrond, jouw persoonlijkheid en jouw omstandigheden? Leg je de lat misschien te hoog?

En wie heeft ons gezegd dat we niet eenzaam zouden (mogen) zijn…? Kan het ook waar zijn dat eenzaamheid ook bij het leven hoort en dat het niet altijd opgelost hoeft te worden? Als je concludeert dat dit wellicht (ook) zo is, dan nog zal je misschien behoefte voelen om de eenzaamheid die je ervaart, draaglijker te maken. En daar doe je goed aan, denk ik, als je je eenzaamheid als zwaar en complex ervaart.

Gedachten verkennen
Je gedachten kunnen aardig met je op de loop gaan. Soms vul je in wat ‘anderen misschien wel van je denken´ en neem je dat voor waar aan, zonder het te checken. Gedachten komen en gaan, ze staan nooit stil. We denken de hele dag, bewust of onbewust. Je innerlijke criticus kan er wat van, als het gaat over oordelen over jezelf. We lijden het meest aan zelfafwijzing, aan gedachten dat er iets mis is met ons, dat we niet goed genoeg zijn bijvoorbeeld. Daarom, geloof niet alles wat je denkt over jezelf (en ook niet over anderen trouwens).
Er is verschil tussen eenzaamheid en alleen zijn. Bij eenzaamheid kun je het gevoel hebben geïsoleerd te zijn van de buitenwereld. Je mist dan de aandacht van anderen in je leven. Bij eenzaamheid kun je ook het gevoel hebben afgesneden te zijn van je eigen ‘binnenwereld’. Eenzaamheid is dus een emotionele toestand, een gevoel, en daar gaan gedachten aan vooraf.
Alleen-zijn daarentegen is geen gevoel, het is een feitelijke situatie. Het betekent dat er niemand anders bij je is. Pas als je hier een oordeel over hebt en gedachten toelaat dat het anders zou moeten zijn dan het is, ontstaan gevoelens van eenzaamheid.
Gebeurtenissen, al lijken ze op elkaar, worden door mensen verschillend ervaren. Dat komt omdat mensen verschillende gedachten er over hebben. Wij geven zelf lading aan een voorval. Met onze gedachten en emoties geven wij een positieve of negatieve betekenis aan iedere gebeurtenis, wat tot uiting komt in ons gedrag.

Natuurlijk heb je niet overal invloed op en je kunt nu eenmaal sommige dingen niet veranderen. Wat je wel kunt bijstellen is de manier waarop je met een situatie omgaat. Om regisseur van je eigen leven te kunnen zijn, is het vaak nodig om te leren je denken waar te nemen. De lading, de emotie, gevoelens die we bij een gebeurtenis ervaren, komen steeds weer voort uit onze gedachten. Je zou gedrag kunnen zien als een kettingreactie: gebeurtenissen en de evaluatie hiervan geven bepaalde gedachten, die bijvoorbeeld weer kunnen leiden tot een gevoel van eenzaamheid en de neiging om hierin te gaan zitten somberen.
Wanneer je veel zware gedachten hebt, loop je het risico om situaties in je leven steeds vaker negatief te gaan beoordelen. Deze negatieve gevoelens kunnen je dagelijks functioneren behoorlijk in de weg zitten.

Gedachten ombuigen
Als je veranderingen aan wilt brengen, doe je er dus goed aan je eerst bewust te worden van je gedachtewereld. Daar maak je het begin van al je acties. Dit is een proces van zelfwaarneming en bewustwording. Meditatie, mindfulness en positieve affirmaties kunnen hierin behulpzaam zijn. Zelfcompassie is enorm belangrijk om dingen om te buigen waarover je je niet prettig voelt. Waarom zou je streng zijn tegenover jezelf? Jij en ja, vooral jijzelf, bent, meer dan alle schepselen op deze aarde, jouw liefde en aandacht waard!! Als jij jezelf keer op keer vertelt dat je niet goed genoeg bent of dat je geen liefde verdient, ga je daar op den duur in geloven. Her-programmeer je je negatieve gedachten, dan zullen je acties ook veranderen. Het doorbreken van eenzaamheid is gebaat bij het doorbreken van bestaande destructieve patronen. En dit begint altijd bij jezelf. Diepgaand liefdevol contact met jezelf is in feite je allerbelangrijkste start. Het gaat er niet om dat je gevoel van eenzaamheid weg moet gaan. Het gaat er juist om dat het er mag zijn, dat je er naar toe gaat en het onderzoekt. Als je ontdekt dat veel van wat je voelt door je gedachten wordt bepaald, kun je je situatie beïnvloeden en groei je toe naar een andere kijk op wie jij bent. Dan ervaar je het verschil tussen eenzaam zijn en alleen zijn.

Voordelen van het alleen kunnen zijn
Als je jezelf ziet en jezelf erkent, ga je beter voor jezelf zorgen. Zo ontstaat ruimte voor meer aandacht en liefde: voor jezelf én vandaaruit uiteindelijk ook voor een ander.
Het voordeel van alleen zijn is dat je tijd hebt om je te ontwikkelen in het kennen van jezelf. Zelfkennis kan leiden tot zelfacceptatie en tot zelfvertrouwen. Natuurlijk leer je ook jezelf kennen als je (vriendschaps)relaties aangaat of regelmatig in gezelschap bent in een groep. Maar dat is een deel van het geheel. In gezelschap zijn we nogal eens geneigd ons vooral op de ander(en) te richten. Ook dat kan een eenzaam gevoel geven trouwens. Het jezelf leren kennen kan je veel bieden en het jezelf aanvaarden ook, zeker als je leert om in verbinding met jezelf te staan. Wie jij ten diepste bent, los van anderen, maakt je leven compleet. Als je alleen kunt zijn en je je daar goed bij kunt voelen, kan dat je ook helpen in relatie tot anderen. En het kan maken dat je je minder eenzaam voelt, al ben je (af en toe) alleen.

Dit ‘alleen zijn in vrede’, zo noem ik het, moeten we als mens vaak leren. We zijn nogal eens sociale wezens, maar als we afhankelijk worden van de buitenwereld, kunnen we ons slachtoffer voelen als er niemand bij ons is en dat is een naar gevoel. Als we uit de slachtofferpositie willen komen (die men soms automatisch koppelt aan alleen-zijn) doen we er goed aan, het alleen zijn anders te gaan zien. Je kunt jezelf helpen door de voordelen van zelfontwikkeling aan jezelf voor te houden. En ik noem nog wat andere voordelen hieronder. 

  • Het kan prettig zijn om je autonoom te voelen en zelfstandig, dat kan een positief levensgevoel zijn. Daar kun je je voordeel mee doen. Je bent dan, waar je ook bent, ‘in gezelschap van jezelf’. Je kunt jezelf dan omarmen, met al je talenten én beperkingen. Alleen met jezelf zijn, kan werkelijk goed voelen als je vriendschap met jezelf hebt gesloten en je ‘je eigen beste vriend(in)’ bent. Je voelt dan dat er leven in je stroomt, los van de omstandigheden waarin je je bevindt. En je kunt afstemmen met jezelf, zonder je te hoeven aanpassen. In feite is ‘alleen zijn in vrede’ zoiets als het beoefenen van een kunst, die ons ook kan aanzetten tot creatie. Veel grote dingen die mensen tot stand hebben gebracht (zoals het doen van (wetenschappelijke) ontdekkingen, het scheppen van kunstwerken, het componeren van muziekstukken, het schrijven van literatuur en het creëren van welke creatie dan ook) kwamen bij deze scheppers voort uit het moedige aangaan van alleen zijn. Als je geconcentreerd ergens aan kunt werken waarbij je je talenten inzet, stoppen je gedachten en kom je in een andere bewustzijnslaag, waarin oordelen en zorgen kunnen wegvallen.
  • Ik denk bijvoorbeeld ook nog aan het ‘tot rust komen zonder met vakantie (er op uit) te moeten gaan’ om in balans te kunnen blijven. Als we het ‘thuis bij onszelf zijn’ kunnen ontwikkelen, zouden we spanningsklachten en burn-out kunnen voorkomen en meer en meer in ontspanning leven. Dit gaat over ZIJN i.p.v. over DOEN. Uit eigen ervaring weet ik dat het broodnodig is, juist in deze tijd met o zo veel prikkels.

Tip van Jim Seibold, huwelijks- en familietherapeut:

Omarm wie je bent 
‘Een cliché misschien, maar zo belangrijk. Wees eerlijk tegen jezelf over wie je bent en wat jij nodig hebt. Misschien heb je als introvert zijnde de neiging om jezelf te vergelijken met extraverte mensen. Zij hebben grote groepen vrienden en de behoefte om alles mee te maken, en daar is niets mis mee.
Maar wanneer jij als introvert er met man en macht naar streeft om ook zo te leven, zal je nooit aan je eigen idealen kunnen voldoen. Met één of twee goede vrienden en regelmatig een avondje voor jezelf ben jij dan namelijk veel gelukkiger’.

Tip van Sherry Amatenstein, klinisch sociaal werker en auteur:
Leer je eigen gezelschap waarderen 
‘Ga eens bij jezelf te rade: hoe comfortabel voel jij je wanneer je alleen bent? Veel mensen zoeken gezelschap om niet met zichzelf opgescheept te hoeven zitten. Zij voelen zich niet op hun gemak wanneer zij alleen zijn. De paradox is juist dat je je dan alleen nog maar eenzamer zal voelen. Leer daarom je eigen gezelschap te waarderen. Dat kun je bijvoorbeeld doen door te gaan mediteren, boeken te lezen, naar de film te gaan, je te verdiepen in onderwerpen die jou aan het denken zetten of door je bewust te worden van waarvoor je dankbaar bent. Door je te focussen op dat wat je hebt in plaats van wat je niet hebt, zal je jezelf en je eigen gezelschap meer gaan waarderen’.

Verwonde geest
Een wond is de plek waar het licht naar binnen kan

Daar waar het pijn doet, daar waar je gekwetst bent, daar waar je hart bloedt, is werk te verrichten. Bijvoorbeeld rouwarbeid. Of inzicht in jezelf ontwikkelen d.v.m. therapie.
Depressie en andere psychische problematiek kunnen aan eenzaamheid bijdragen. De problematiek kan te maken hebben met een moeilijke jeugd of met traumatische gebeurtenissen of disbalans in het lichaam. Ook zijn sommige psychische ziekten en afwijkingen genetisch overdraagbaar en kan het zijn dat je met die ‘erfenis’ te maken krijgt en daarmee moet leren leven.
Voor mensen die lijden onder psychische problemen, is het vaak een hele toer om zichzelf in beweging te zetten. Als jij hiermee worstelt, doe je er goed aan om dit te erkennen en hulp te vragen, als het je alleen niet lukt. Juist voor mensen die vastlopen is zelfonderzoek en therapie van het grootste belang.
Daarnaast kan het belangrijk zijn dat je ook vriendschappelijk contact met mensen zoekt, gewoonweg omdat dit kan helpen. Een kenmerk van depressie kan zijn dat je juist elke vorm van contact het liefst wilt vermijden en je je afsluit. Dat betekent niet per definitie dat dat het beste is dan en dat contacten niet helpend kunnen zijn. Soms wordt gedacht dat je ook eerst je problemen zelf zou moeten oplossen. Het kan ook andersom werken: als je je eenzaamheid onder ogen ziet en stappen hierin onderneemt om uit een neerwaartse spiraal te komen, dan kunnen je problemen minder zwaar gaan wegen. Ook al merk je het niet meteen, als je het tijd geeft kan het overstijgen van eenzaamheid je iets kan opleveren dat je sterker maakt.

Tip van Juli Fraga, klinisch psycholoog:
Onderzoek de kern van je eenzaamheid 
‘Eenzaam? Begeef je onder de mensen, dan voel je je direct een stuk beter!’ Het wordt vaak gedacht, maar bij deze redenatie wordt een aantal belangrijke stappen overgeslagen. Door de kern te onderzoeken van je eenzaamheid weet je pas wat nodig is om die eenzaamheid te verminderen. Ben je bijvoorbeeld bang om verlaten te worden? Vind je het lastig om jezelf open te stellen of heb je het gevoel dat mensen, ook je vrienden, de echte jij niet kennen?
Het antwoord op de vraag van jouw eenzaamheid weet je misschien niet direct te vinden, maar je kunt wel kleine oefeningen doen om erachter te komen waar je ‘winst’ kunt behalen’.

Eenzaamheid en rouw
Als je op dit moment rouwverdriet met je meedraagt, kan het zijn dat je eenzaamheid tegenkomt. Rouwgevoelens die horen bij een verlies, zijn niet te voorspellen en niet te vermijden, ze overkomen ons.
We verliezen allemaal dierbaren door de dood, dat is onmiskenbaar. Ook kunnen we een partner verliezen door (echt)scheiding, ons werk kwijtraken of onze gezondheid achteruit zien gaan. Er zijn ook andere situaties van verlies, die rouw, gemis en zorg kunnen meebrengen, zoals het verlies van verwachtingen (bijvoorbeeld ongewilde kinderloosheid), leven met (medisch onverklaarbare) lichamelijke klachten, verlies van idealen en levensperspectief of bijvoorbeeld het gemis van een geboorteland.
Het omgaan met een verlies, het rouwen, is een reactie op het verlies en het belangrijkste doel is verwerken. We doen dat allemaal op een eigen manier. De duur van de rouw en de intensiteit ervan zijn voor iedereen anders.
In veel gevallen vragen ingrijpende gebeurtenissen om heroriëntering op het leven. Het is een proces van verwerken en aanpassen aan de nieuwe levenssituatie. De betekenis van het verlies vraagt om een plaats in het leven en wordt tijdens het rouwproces meer en meer geïntegreerd, zodat de rouwende zich kan verzoenen met hetgeen hem of haar is overkomen. Dat is vaak hard werken.
Veel mensen die rouwen zoeken steun van anderen. Vaak is er, voor iemand die rouwt, voor een bepaalde periode begrip en affectieve steun vanuit de omgeving. Na verloop van tijd trekt de omgeving zich meer en meer terug, omdat men er van uitgaat dat de rouwende het leven zelf wel weer aankan.
Het gemis van een dierbare, gecombineerd met de afwezigheid van steun uit de omgeving kan eenzaamheid oproepen. Het kan zijn dat een verlies zo ingrijpend is, dat mensen geen voortgang in hun rouwproces ervaren, al zijn er gesprekken met vrienden en familie. De rouwende merkt nogal eens dat zij niet uit de voeten kunnen met de, ongetwijfeld goedbedoelde, adviezen. Soms roept een verlies ook extra verdriet op uit het verleden, men spreekt hierbij wel van verlate rouw of uitgestelde rouw. De rouw kan zich aandienen op verschillende manieren, door verdriet, boosheid, angst, gevoelens van somberheid of eenzaamheid, en ook verwarring, concentratieverlies, fysieke klachten, slechte eetlust of slapeloosheid spelen nogal eens een rol.

Wanneer een dierbare is overleden of wanneer je bent gescheiden, kan het gemis van die ander dagelijks voelbaar zijn. Het missen van de momenten die zo vertrouwd waren, kan je op onverwachte momenten overvallen.
Het kan helend werken om je gemis (welk gemis dan ook) te verkennen, zodat het er mag zijn zoals het zich aandient.
Gemis van iemand die je lief had, heeft naast pijnlijke kanten ook een waardevolle kant, namelijk, je kunt de verbondenheid voelen die je had en nog hebt, met het wezen van die geliefde persoon. Wat voelt als wezenlijk in je verbondenheid met deze dierbare mens? Hoe kan het besef daarvan je steunen om verder te gaan?

Ook emoties die je overvallen na een (v)echtscheiding kunnen heel hevig zijn. Als je alle gevoelens kunt toelaten, die verbonden zijn aan rouw, ontstaat ruimte en krijgt het gemis een plaats in je leven en kunnen pijnlijke emoties geleidelijk aan uitdoven. Elke emotionele reactie kan een poort zijn naar betekenisgeving. Een nieuwe verbinding met de overleden dierbare kan zich hierdoor ontwikkelen en het verlies wordt stukje bij beetje in de levensloop verweven. Bij boosheid is uiten ook van belang. Ook hierbij gaat het om het geleidelijke groeien naar acceptatie, al kan dat in het begin soms onmogelijk lijken.
Gevoel is niet altijd in taal uit te drukken. Er is een laag van voelen onder de woorden en kunstzinnige werkvormen kunnen een heel waardevolle verbreding in je naar boven halen die verder gaat dan weten met het verstand. De ontdekkingen die je kunt doen, zijn vaak verrijkend en helend. Door letterlijk vorm te geven aan je rouwproces, worden gevoelens zichtbaar en tastbaar. Je kunt hierbij denken aan schrijven, tekenen, schilderen, boetseren en andere expressievormen.

Een speciale doelgroep waar ik veel ervaring mee heb zijn mensen die nauw betrokken zijn (of zijn geweest) bij naasten met een psychische of psychiatrische aandoening, zoals b.v. (volwassen) kinderen van een psychisch zieke ouder, de zogenaamde Kopp-kinderen (Kind van een Ouder met een Psychisch Probleem). Ook partners, broers en zussen of ouders van een psychisch zieke kunnen met eenzaamheid te maken krijgen, aangezien er veel onbegrip kan zijn voor hun soms uitzichtloze situatie. Vaak is er sprake van levende rouw, omdat de omstandigheden niet verbeteren, maar verslechteren of uitzichtloos zijn.
Als je het gevoel hebt extra steun te kunnen gebruiken in je rouwproces, aarzel dan niet om contact op te nemen met een hulpverlener. Zowel in individueel contact als ook in rouwgroepen, kan gewerkt worden rondom de ‘rouwtaken’. Herkenning in lotgenotengroepen kan eenzaamheid doen afnemen.

Voor je lichaam zorgen
Weet jij wat jouw lijf nodig heeft om optimaal te kunnen functioneren? Zorg jij goed voor jouw ‘voertuig’? Herken jij de kleine signalen, die vragen om aandacht, om onderhoud?
Oefen jezelf in het luisteren, het herkennen van de behoeften van je lichaam. Geef het wat het nodig heeft: rust, goede voeding, beweging, voldoende water en zuurstof. Ook  geestelijke voeding is belangrijk. Je zult het verschil merken. Een blij lijf maakt dat je je beter voelt.
Als je kampt met een chronische ziekte of handicap, dan zal dat ook vaak eenzaamheid met zich meebrengen, zoals hierboven beschreven bij rouw. Je omgeving kan vaak niet inleven wat jij doormaakt en dat is hen niet kwalijk te nemen, maar jij kunt het gevoel krijgen er alleen in te staan. Sommige ziektes werken invaliderend, zodat je minder kunt ondernemen dan je zou willen en dat kan heel beperkend zijn. Soms is een ziekte ook ontregelend en blijft er, na herstel, veel angst voor de terugkeer van de ziekte. Dit speelt nogal eens bij o.a. kanker en ook bij hart- en vaatziekten.
Het leren omgaan met ziekte gaat vaak samen met een rouwproces en ook hierin ervaar je soms levende rouw, als de gezondheidssituatie niet verbetert, maar verslechtert of hetzelfde blijft.
Als dit speelt in je leven, doe je er goed aan hulp te vragen. Hiermee erken je jouw nood en neem je je moeite en je pijn serieus.

Je uiterlijk
Een niet te onderschatten stil verdriet, is ongenoegen m.b.t. je uiterlijk. Ook dit kan bijdragen aan eenzaamheid. Misschien vind je jezelf b.v. te zwaar of te mager, of gewoonweg te lelijk. Misschien heb je een zichtbaar handicap dat maakt dat je er opvallend anders uit ziet dan een gemiddeld mens. Of soms kunnen negatieve gedachten over je uiterlijk je enorm dwarszitten, zonder dat anderen vinden dat je lelijk bent.

Er is veel op de markt om mensen te helpen hun uiterlijk te transformeren, op dat vlak is van alles mogelijk. Het is wellicht verstandig om serieus te overwegen of je daarin iets in zou kunnen uitproberen, als je echt last hebt van hoe je er uit ziet. Met kleding kun je soms hierin iets bereiken of met make-up, een andere bril of een ander kapsels. Maar voordat je hier veel tijd en geld aan besteedt en zeker voordat je plastische chirurgie overweegt, kun je ook eens onderzoeken wat je zoal denkt over jezelf en hoe waar dit allemaal is. Vaak is het onvermijdelijk om uiteindelijk de weg van acceptatie te leren gaan. Dit vraagt om een proces dat overeenkomt met het onderzoeken van al je gedachten, verwachtingen en wensen (zoals hierboven beschreven).

Verlegenheid
Ben jij verlegen of onzeker? Zit het je dwars en denk je dat dit heeft bijgedragen aan gevoelens van eenzaamheid, dan zou je ook dit kunnen onderzoeken. Elke dag krijg je kansen om jezelf waar te nemen. Zit verlegenheid of onzekerheid in je genen of zou het kunnen zijn dat je het hebt aangeleerd? Wat je aanleerde, waar je niet blij mee bent, kun je misschien ook ombuigen. Op internet zijn succesverhalen te vinden van verlegen mensen die hun verlegenheid hebben overwonnen en hoe ze dit hebben gedaan. Misschien heb je er iets aan…

Het kan ook zijn dat acceptatie van je verlegenheid juist een betere weg voor je is. Kijk dan met mildheid naar wie je bent en vertel jezelf dat jij mag er zijn. Verlegenheid is misschien een onderschatte eigenschap, het kan een mens ook sieren, niet iedereen hoeft een spraakwaterval te zijn. Dan kun je leren je verlegenheid te omarmen. Iemand vertelde me dat ze uit eigen ervaring leerde, dat juist als haar verlegenheid er van haar mag zijn, ze er minder last van heeft. Het was bevrijdend voor haar om tegen zichzelf te zeggen: ik ben oké met verlegenheid en al, ik hoef daarin niet perse te veranderen. Vanuit die houding kan er soms juist een transformatie plaatsvinden in de eenzaamheid die je kunt voelen ten aanzien van wie je bent.

Relaties
Er wordt wel eens beweerd dat je er goed aan doet eerst van jezelf te houden voordat je van iemand anders kan houden.
Als je geen relatie hebt, zou je er goed aan kunnen doen niet te focussen op het krijgen van een relatie met een partner, maar eerst te werken aan het hebben van een goede relatie met jezelf. Misschien is dit meer waar dan we geneigd zijn te denken. Wat sowieso belangrijk lijkt te zijn: stoppen met jezelf te bekritiseren en je kwaliteiten te bagatelliseren. Dat gaat niet zomaar, we doen over het algemeen namelijk best vaak aan zelfafwijzing. Dit wordt wel de ergste vorm van lijden genoemd. Als je allereerst kiest voor een relatie met jezelf, dan kan dat een belangrijke stap zijn naar een ander leven, met jezelf en ook in relatie tot anderen.

Volgens klinisch psycholoog Jennifer Taitz, auteur van het boek ‘How to be Single and Happy’ betekent het hebben van een relatie met een ander, niet automatisch dat je je emotioneel verbonden voelt. Juist in relaties zijn veel mensen ook eenzaam. Ze bereiken hun partner niet en voelen zich onbegrepen. Juist omdat hun verwachtingen anders waren, is het gevoel van eenzaamheid extra teleurstellend. In feite is het zo dat je, ook in relaties, bij jezelf uitkomt. Jouw relatie met jezelf is dus de basis van hoe je je voelt.
Je gedachten en overtuigingen hebben meer invloed op eenzaamheid dan het aantal mensen om je heen, zegt Taitz. Nare gevoelens van eenzaamheid kun je zeker ook hebben als er anderen bij zijn. Misschien is de ellendigste vorm van eenzaamheid wel de verlatenheid die je voelt te midden van een massa mensen, als je het gevoel hebt dat je met niemand ècht contact hebt.
Ook dan zijn het trouwens vaak jouw gedachten die dit gevoel veroorzaken. Als je denkt dat niemand je begrijpt of benadrukt dat jij en andere mensen om je heen teveel van elkaar verschillen, ga je je vanzelf eenzamer voelen. Het veranderen van je mindset kan dan werken. Je gedachten ombuigen. Bijvoorbeeld op de volgende manier: ‘Ik doe er goed aan voor mezelf te zorgen, mezelf werkelijk te zien en te erkennen (i.p.v. me afhankelijk op te stellen en te wachten totdat de ander het me geeft wat ik nodig heb).’ Ga naar binnen bij jezelf om te ontdekken hoe je gedachten zijn en vraag jezelf af of die wel kloppen. Deze zelfreflectie geeft je de kans om er iets aan te doen als je je niet gelukkig voelt.

En als je wel graag iets van een ander wilt ontvangen, dan doe je er goed aan er duidelijk in te zijn, waar je behoefte aan hebt, want dat kan een vriend of partner niet raden. Je hoeft dus zeker niet de mindere kanten van je relaties met anderen te negeren. Als je je kwetsbaar durft op te stellen en een vriend of partner uitnodigt dit ook te doen, kun je veel bereiken. Maar probeer niet te verwijten en te beschuldigen, dit heeft relaties nooit verder geholpen. Er zijn ontzettend veel boeken geschreven over relaties. Dit geeft al aan dat het voor veel mensen een hele toer is om op een bevredigende manier relaties aan te gaan met (liefdes)partners.

Ik herinner me een uitspraak van een vriendin die lang had gezocht naar een verhouding met ‘de vrouw van haar dromen’. Toen ze eenmaal een relatie met een leuke vrouw had, werd haar leven er toch niet gemakkelijker op. Ze vertelde me dat haar leven nét zoveel zwaarder en ingewikkelder als ook fijner was geworden. En dat het dus bij saldo niet uitmaakte of ze nu wel of niet een relatie had, het leven bleef haar toch wel uitdagen. Ieder voordeel bleek een nadeel te hebben (zoals ook Johan Kruijff ooit beweerde). Dit te beseffen voorkomt dat je, als je geen partner hebt, het hebben van een relatie gaat veridealiseren. Hiermee wil ik niet zeggen dat het niet vervullend kan zijn om samen te leven, ondanks de moeilijke kanten die er ook aan kleven, een relatie kan ons veel goeds bieden. Maar ook al ben je samen met een geliefd iemand, dan nog blijft een goede relatie met jezelf van groot belang, juist ook om de relatie met een partner gezond te kunnen houden. Ook is er een noodzaak dat je partner een goede relatie met zichzelf heeft i.p.v. de verwachting dat jij hem of haar gelukkig gaat maken.

Wat ik om me heen zie, is dat veel relaties stranden en dat op dit vlak ook enorm wordt geleden. Verwachtingen over relaties en gedachten over hoe het zou moeten zijn, stroken zelden met de realiteit. Met name dát maakt het lijden zo groot. Er wordt ons verteld, van jongs af aan, b.v. in sprookjes, dat de ander ons gelukkig zal maken. En dat blijkt echt een illusie te zijn. We kunnen alleen onszelf gelukkig maken, door allereerst met onszelf in verbinding te zijn.

Werkloosheid: een essentiële bron van dagelijkse contacten valt weg
Ingekort artikel van Jenny Gierveld over werkloosheid:

Voor mensen die werkloos worden, valt een essentiële bron van dagelijkse contacten weg en eenzaamheid ligt op de loer. Hoe zit dat?
Contacten met collega’s op het werk zijn belangrijk voor je gevoel van welbevinden. Wanneer je je werk kwijtraakt verandert er veel.
De recente sluiting van grote bedrijven, bankfilialen en winkelketens drukt ons met de neus op de feiten. Grootscheepse ontslagen met allereerst de financiële tegenslag en het plotseling thuiszitten, met aansluitend ook alle bijkomende verwarrende gevoelens. Denk in dit verband aan het gevoel ‘niet veel meer te kunnen betekenen voor de samenleving’, en je ‘in de steek gelaten’ voelen. Het zal niet verbazen dat veel werkloze mannen en vrouwen aangeven dat ze zich eenzaam voelen.
Werkloosheid wordt gekenmerkt door vergaande relationele consequenties. Allereerst het verlies van de contacten met de collega’s. Maar er is meer aan de hand. Ook contacten met vrienden en goede kennissen kunnen in bepaalde gevallen moeizamer worden of zelfs geheel verloren gaan, vooral als de werkloosheid langer voortduurt (Tazelaar en Sprengers, 2004). Onderzoek in Zweden heeft aangetoond dat ongeveer 10% van de bevolking te maken krijgt met problemen van sociale uitsluiting en eenzaamheid. Daaronder zijn het vooral de mensen die werkloos zijn en die om die reden minder geld te besteden hebben. Zij kunnen niet meer deelnemen aan allerlei activiteiten zoals werkende mensen van dezelfde leeftijd dat wel doen (Halleröd en Larsson, 2008). 
Werkloosheid en de bijhorende en breed geaccepteerde terugval in ‘inkomen’ maakt het sociale verkeer vaak moeilijker en soms zelfs onmogelijk. Dit cluster van problemen van werkloosheid, je uitgesloten voelen, stress en eenzaamheid is moeilijk te doorbreken. Het is dan ook niet te verwonderen dat veel werkloze mensen op den duur het contact met werkende mensen gaan vermijden

Eenzaamheid kan gevolg én oorzaak van werkloosheid zijn
Werkloze mensen krijgen ongeveer tweemaal zo vaak als werkende mensen te maken met allerlei problemen zoals depressiviteit, angstgevoelens, gevoelens van minderwaardigheid/ achterstelling en eenzaamheid. Ongeveer 16% van de werkende bevolking heeft dergelijke problemen naast 34% van de werklozen. De problemen nemen toe wanneer de werkloosheid langer duurt.
Omgekeerd wordt ook aangetoond dat mensen met sterkere psychische problemen moeilijker aan een nieuwe baan komen dan mensen met minder sterke psychische problemen. Er is sprake van werkloosheid die psychische problemen en eenzaamheid veroorzaakt en omgekeerd van psychische problemen en eenzaamheid, die werkloosheid langer in stand kunnen houden (Paul & Moser, 2009). Uiteindelijk is de combinatie werkloosheid en eenzaamheid voor vele mensen – en vooral voor de jongeren onder hen – gelukkig toch een tijdelijk verschijnsel. Het opnemen van vrijwilligerswerk kan een uitweg zijn. Het vinden van een nieuwe baan leidt meestal ook tot het verminderen van de eenzaamheidsgevoelens.

Mijn toevoeging: Ook bij het ontbreken van een daginvulling via een baan, is het niet onmogelijk om een zinvol leven te leiden, al zullen mensen zelf meer inzet moeten opbrengen. Ook hierin is namelijk weer veel ‘innerlijk werk’ te verrichten, omdat vooral de eigen gedachten over werkloosheid bijdragen aan het gevoel van waardeloosheid. Kunnen mensen hun mindset in dit opzicht veranderen, dan zal werkloosheid minder vaak tot grote eenzaamheid leiden. Helaas zullen negatieve reacties vanuit de omgeving ook van invloed zijn op de beleving. Ik wil werkloosheid zeker niet bagatelliseren en ik weet dat het nogal eens ook een intens rouwproces met zich meebrengt.

Lezen

Tekst Susan Smit

Als je je eenzaam en onbegrepen voelt, haal dan kracht uit een boek
Een inzicht waar je tegenaan zit, maar dat je nèt niet kunt pakken. In een boek op de mooist mogelijke manier verwoord zien; wat geeft dat een gevoel van verbondenheid. Verrukking. Je voelt je even helemaal begrepen en opgetild.
In ‘A la recherche de temps perdu’ schrijft Marcel Proust hoe hij gedachten en ideeën die hij als jongen had pas echt toeliet toen hij ze in de literatuur tegenkwam. Hij durfde erop te vertrouwen toen een schrijver ze ook bleek te hebben gedacht.

Schrijversvrienden

Er bestaat zoiets als ‘schrijversvrienden’: schrijvers aan wie je je verwant voelt, die je door een moeilijke tijd hebben geholpen, die je vrolijk stemmen of echt kunnen raken. In mijn uitdijende vriendenkring zitten Milan Kundera, Hella Haasse, Julian Barnes, Sándor Márai, Elizabeth Gilbert, Karl Ove Knausgård. Hun boeken staan in mijn boekenkast op me te wachten. Ze zijn immer toegankelijk en beschikbaar, of ze zelf nu nog leven of al dood zijn. Ik kan hun werk op elk moment herlezen, openslaan of in de winkel kopen.

Ook romanpersonages kunnen vrienden worden. Voor mij zijn dat Onno Quist in ‘De ontdekking van de hemel’, Blanca in ‘Het huis met de geesten’, Elio in ‘Noem me bij jouw naam’. Ik pak hun hand en ga blind met ze mee, in hachelijke avonturen, dwars door tegenslag, misverstanden en overwinningen, de hele wereld over.

Als je je eenzaam en onbegrepen voelt, zoek dan schrijversvrienden. Snuffel in de lokale boekhandel, lees boekrecensies, stap de bibliotheek binnen en ontmoet schrijvers of personages die tegen je aan praten, zich in hun hart laten kijken en je laten zien dat je niet de enige bent met angsten, twijfels en rare gewoonten. Laat hen je troosten, verheffen en inspireren.

Je kiest je vrienden nooit omdat ze beleefd zijn en de juiste dingen zeggen. Je kiest ze nooit door hun perfectie. Vrienden sluit je in je hart als ze zich laten zien zoals ze echt zijn, inclusief hun tekortkomingen, en als dat je bevalt. In boeken hoef je daar niet lang op te wachten: schrijvers en personages laten zich vanaf de eerste pagina in de kaart kijken. Je zit al lezend meteen in hun hoofd, in hun hart en loopt in hun schoenen. Ze verbergen zich niet achter codes en beleefdheidsvormen, er is geen behaagzucht en geen verborgen agenda.

Als je de zielroerselen en bokkensprongen van je boekenvrienden gadeslaat en meeleeft met hun ervaringen en denkprocessen, denk je misschien opgelucht: ‘O gelukkig, ik ben niet de enige’. Literatuur heft schaamte en eenzaamheid op. Zelfhulpboeken gaan over oplossingen, romans gaan over de worsteling. De worsteling die we allemaal ervaren, die ons mens maakt. Geef mij maar de worsteling. Word of blijf alsjeblieft een lezer.

Zelf schrijven
Autobiografisch schrijven over eigen leven kan magisch zijn. De eigen tekst kan verwonderen en op die manier kan de verwondering over het eigen leven groeien en betekenis worden gevonden. Het schrijven zal niet alleen tot zelfinzichten leiden, het zal ook een prettige bezigheid kunnen worden die voldoening geeft en eenzaamheid doet verminderen.
Ik moet denken aan Anne Frank, die in de eenzame onderduiktijd in Amsterdam haar toevlucht nam tot de denkbeeldige ‘Kitty’ aan wie ze in dagboekvorm haar angst en zorg kon toevertrouwen en met wie ze ook haar verlangens en gevoelens van verliefdheid deelde en de alledaagse dingen die ze leuk vond of juist ergerlijk.
Als je het schrijven aan wilt gaan, kun je individueel aan de slag gaan (b.v. m.b.v. een methode uit een boek of van het internet) of een schrijfgroep zoeken of schrijfcursus gaan volgen.

Eenzaamheid opzoeken
De eenzaamheid bewust ópzoeken, hoe vreemd dat ook klinkt, kan helpen als je je rot voelt. Maar misschien niet in de vorm van ‘in je eentje op de bank televisie kijken’, of een avond lang op sociale media rondklikken (daar schijn je, dat is ook onderzocht, eerder eenzamer en ongelukkiger van te worden).
Voor positieve effecten van ‘alleen zijn’, zijn de volgende twee dingen in te zetten: beweging en buitenlucht. Kortom: iets doen, buitenshuis. De natuur is aantoonbaar goed voor je lichaam en geest, er gaat een weldadige werking van uit. Het pad dat je loopt, kan je levenspad symboliseren. De omgeving verandert en daardoor kan ook je kijk op je leven veranderen. Daar kan nog een element aan worden toegevoegd: buiten zijn is een heel effectief middel tegen eenzaamheid. Dat kan tegenstrijdig klinken. Hoe kan iets dat je in je eentje doet, helpen tegen gevoelens van eenzaamheid? Maar zo werkt het vaak wel. Zoals je je, te midden van een mensenmassa, oneindig eenzaam kunt voelen, zo is het ook mogelijk om je, juist in je eentje in de natuur, verbondenheid te voelen met de wereld om je heen.
Zo kun je bijvoorbeeld de grootsheid van het heelal ervaren als je naar de sterrenhemel kijkt, geïmponeerd zijn door de onmetelijke grootheid van de zee, of je omringd en beschut voelen in een stil bos in de sneeuw. Het zijn momenten van verwondering, waarop je je tot in het diepst van je vezels méns kunt voelen. En daar, op dat diepe niveau, zijn we ten diepste met elkaar verbonden.

Deel 2
Tips om actie te gaan ondernemen in relatie tot anderen
(Veel van deze tips zijn helaas niet toepasbaar in tijden van lock-down, tijdens de corona-crisis. Hopelijk breken er weer andere tijden aan. Tot die tijd zou je kunnen kijken naar mogelijkheden die wel haalbaar zijn.)
‘Ga gewoon gezellige dingen doen!’ is echt te eenvoudig gedacht, maar het wordt wel vaak gezegd tegen eenzamen mensen. Het lastige van gevoelens van eenzaamheid is helaas dat je nogal eens in een negatieve spiraal terecht bent gekomen (zoals in deel 1 beschreven). Als je je eenzaam voelt, heb je doorgaans geen zin in gezellige feestjes. Van een gevoel van eenzaamheid word je niet vrolijk en extravert (eerder een tikkeltje vijandig en achterdochtig, want anderen slaan nogal eens de plank mis, als ze je willen opbeuren). Kortom, het kan door gevoelens van eenzaamheid lastiger worden om op anderen af te stappen en iets aan die eenzaamheid te doen. Dus hoe pak je dat dan aan?
Allereerst door het proces van het naar binnen kijken, wat je zelf kunt doen (alleen of met hulp van anderen, zoals al beschreven in deel 1). En daarna of daarnaast kun je besluiten je wat meer op de buitenwereld te gaan richten. Zoals dat wordt beschreven in de traditie van Kaizen, lukt dat het beste via de weg van de kleine stapjes. (Kaizen is een van oorsprong Japanse methode, vanuit een levensfilosofie. Kaizen betekent letterlijk ‘verandering’ (kai) om ‘goed te worden’ (zen), veranderen naar beter dus.)

‘Klein beginnen’ heeft een minder hoge drempel en is in dit geval redelijk eenvoudig. Onderschat bijvoorbeeld niet het belang van de ‘kleine gesprekjes’. ‘De vele dagelijkse, kleine, echte ontmoetingen, meestal met wildvreemden, zijn het sociale bindmiddel dat niet alleen onze eigen levens, maar ook onze samenleving bijeenhoudt.’ Die kleine gesprekjes zitten in de knel, omdat we steeds meer via internet bestellen (dan mis je het menselijk contact bij de kassa) en veel van onze contacten via social media verlopen (qua intermenselijk contact ook niet echt the real thing). Je kunt elke gelegenheid aangaan voor een praatje op straat, met vreemden, bij de kassa, in de trein, waar dan ook. Al is het maar een paar woorden. En al is het maar om de ánder er een plezier mee te doen. Dat geeft ons namelijk zelf ook voldoening. En dit zou ook wel eens één van de sleutels tot het oplossen van eenzaamheid kunnen zijn.

Wacht hierin niet op een reactie en/of actie van iemand anders. Begin bijvoorbeeld met glimlachen naar andere mensen, goedemorgen en/of goedemiddag zeggen, een praatje maken. Steeds een stapje verder. Alle relaties zijn begonnen met een eerste contact. Bedenk maar eens hoe je aan je huidige contacten bent gekomen, dit is waarschijnlijk begonnen door dag of hallo te zeggen. Leer jezelf bijvoorbeeld aan om de kleur van de ogen van je gesprekspartner te zien. Zo kijk je echt iemand aan en heb je echt contact.

Tip van Darin Bergen, klinisch psycholoog:
Oefen met small talk 
‘De cassière in de supermarkt, de buurman bij de brievenbus; het zijn de perfecte proefkonijnen voor jouw small talk skills. Probeer eens een kort praatje aan te knopen over het weer (inkopper) of over een luchtig nieuwtje en stel je op die manier vriendelijk en open op. Juist als je het gevoel hebt dat dit niet bij je past is het een goede oefening. Naarmate je meer oefent, hoe natuurlijker het aanknopen van een gesprek zal voelen. Zo wordt het gemakkelijker én leg je de lat lager om iemand aan te spreken met wie je weleens goede vrienden zou kunnen of willen worden’.

Meer dingen die je kunt DOEN als je je eenzaam voelt
Geven
Geld maakt niet gelukkig. Behalve… als je het weggeeft. Geld weggeven zorgt dat je je verbonden voelt met anderen. Hoevéél geld je weggeeft, maakt daarbij niet uit. Een muntje voor een straatmuzikant of een dakloze, een donatie aan een goed doel, het werkt allemaal. Ook kun je dingen weggeven, bijvoorbeeld iets dat je zelf hebt gemaakt, of bloemen of iets lekkers. Je kunt kaarten verzenden of felicitaties sturen via de social media. Allemaal vormen van geven die jezelf en de ander een goed gevoel kunnen bezorgen. Je bent dan in contact met de mensen om je heen.

Helpen
Behalve geld of dingen weggeven, kun je natuurlijk ook tijd weggeven, bijvoorbeeld in de vorm van vrijwilligerswerk (iemand helpen met oversteken werkt ook al). Anderen helpen is echt goed voor je – sterker nog, als je dat regelmatig doet, heeft dat zo’n positief effect op je hele welzijn dat je er ook lichamelijk sterker van wordt. Je kunt werk gaan doen in bijvoorbeeld een buurthuis, club, kerk, museum of binnen natuur- of culturele organisaties. Ook besturen van stichtingen hebben mensen nodig en in de politiek zijn er ook allerlei mogelijkheden. Vrijwilligersactiviteiten die ertoe doen, zijn niet alleen goed voor anderen maar ook voor jezelf. Doordat je jezelf nuttig voelt, voel je je minder eenzaam. De extra contacten die het kan opleveren en het gevoel ergens bij te horen, zorgt allemaal dat je je verbonden voelt met de mensen om je heen.
Je kunt dichtbij beginnen. Bied buren, kennissen of vrienden jouw hulp: oppas van kinderen of huisdieren, klussen in huis en tuin, hulp in het huishouden (bij ziekte), theedrinken bij iemand die aan huis gebonden is… er is overal van alles te doen en hulp wordt vaak zeer gewaardeerd.

Muziek maken, zingen en dansen
Samen zingen in een koor, samen muziek maken, samen dansen: veel mensen worden daar gelukkig van en gevoelens van eenzaamheid nemen af. Als je met b.v. vijftig mensen tegelijk een canon zingt, kan dat een gevoel van verbondenheid geven. Dit geldt b.v. ook voor het samen zingen van mantra’s. Met anderen een instrument bespelen zorgt voor ‘het gezamenlijk iets tot stand brengen’, waarvoor ook afstemming nodig is en rekening houden met elkaar. Het samen dansen, b.v. via de methode ‘Biodanza’ of via de methode van ‘De vijf Ritmes’ kan een prachtige manier bieden van contact maken en eenheid ervaren.  Ook toneelspelen of theatersport kan veel opleveren.
Als je kiest voor iets dat je zelf leuk vindt, dan heb je er zelf ook plezier in en gaat het ontmoeten van anderen op een prettige manier. Gemeenschappelijke interesses zijn een belangrijke voorwaarde voor een vriendschap. Houd je van musea, dan kun je op zoek gaan naar een clubje dat samen exposities bezoekt. Houd je van wandelen? Wandelclubs zijn er volop. Houd je b.v. van art-house-films kijken, dan vind je daar gelijkgestemde zielen. Als je iets doet waar je blij van wordt, heb je het sowieso al naar je zin en ben je minder bezig met de vraag ‘klikt het met deze mensen’.
Jouw talenten zijn de talenten die de wereld nodig heeft. Sta jij nog op goede voet met je talenten? Het is niet voor niets jouw passie, dat waar jij blij van wordt, waar jouw hart naar uit gaat. Neem die passie serieus, al doe je er (nog) niets ‘beroepsmatigs’ mee, gebruik je passie om jezelf vorm te geven, om jouw leven zin en vreugde te geven. Je bewijst de wereld er een enorme dienst mee. Zoek naar die kriebel, die dartel, die sparkle en geef jouw ziel de energie om te dansen. Probeer niet alleen obstakels te zien, maar juist de kansen.

Bewust nieuwe vrienden maken
Vriendschappen zijn belangrijk voor ons geluksgevoel en voor onze gezondheid. Als je merkt dat de kring van mensen om jou heen (door allerlei omstandigheden) best klein geworden is, dan kun je besluiten daar wat aan te doen. Het bewust actie ondernemen om je netwerk uit te breiden kan een goede uitwerking hebben.

 Verwaterde vriendschappen nieuw leven inblazen
Die studievriendin waar je het vroeger zo leuk mee had, die vriend waar je een paar jaar geleden nog mee naar concerten ging: een berichtje sturen met het voorstellen om weer eens bij te praten, is eenvoudig. Je merkt dan wel of de klik van vroeger er nog is. Misschien blijft het bij een leuke middag of avond, maar het kan ook zomaar zijn dat je een oude vriendschap herstelt. Het is aan te bevelen hierin ook goed af te stemmen met je eigen behoeften. Vriendschappen zijn een aanvulling in je leven als er een klik is. Kwaliteit is belangrijker dan kwantiteit.
Je kunt beginnen met het maken van een lijstje van je oude contacten die verwaterd zijn. Je kunt hierin dan ook een volgorde maken, afgaand op je wensen. Zijn er mensen bij die je graag het eerst zou willen ontmoeten? Het in beeld brengen kan helpen in het zetten van een eerste stap.
En zijn er mensen in je leven met wie je een oppervlakkig contact hebt dat je zou willen verdiepen? Ook daar zijn mogelijkheden te vinden.

Tijd nemen hierin, niet overhaasten
Neem je voor, als je aan de slag gaat om nieuwe contacten te maken en leuke mensen te ontmoeten, niet meteen een nieuwe beste vriend te willen vinden. Met nieuwe vrienden maken is het net zoals met het vinden van een nieuwe relatie: als je te hard je best doet, kan het juist moeizaam gaan. Straal je uit dat je iemand graag als nieuwe beste vriend wilt, dan kan dat afschrikken, als je elkaar nog te weinig kent. Neem de tijd dus om af te tasten en leg de lat niet te hoog. Go with the flow.

Tip van Ellen Hendriksen, klinisch psycholoog en auteur:
Investeer tijd en aandacht in het maken van vrienden
 
‘Vrienden vind je niet, vrienden maak je. Wist je dat het zes tot acht gesprekken duurt voordat iemand jou als een vriend kan beschouwen? Natuurlijk, het zou zo makkelijk zijn om bij een feestje naar binnen te lopen en een uur later een beste vriend rijker te zijn, maar het aangaan van vriendschap kost nu eenmaal tijd.
Goed nieuws: het is niet moeilijk om nieuwe vrienden te maken. Het blijkt namelijk dat de mensen die je regelmatig ziet gemakkelijk je nieuwe vrienden kunnen worden. Het is dus belangrijk dat je keer op keer je gezicht laat zien op dezelfde plek. Bijvoorbeeld tijdens de ochtendwandeling met de hond in het park of een wekelijkse schrijfworkshop. Onthoud hierbij twee dingen: 1) wees aardig en 2) geef het de tijd’.

Vertellen dat je op zoek bent
Het is de kunst om de gedachte van ‘eenzaam op zoek zijn’ (vooral het oordeel over jezelf) los te laten. Er is niks mis mee om je vriendenkring uit te willen breiden en dat kenbaar te maken. Vriendschap is belangrijk in een mensenleven, het draagt bij aan je ontwikkeling van je menszijn ook. Het is best een goed idee om vrienden en familie te vertellen dat je graag nieuwe mensen wilt leren kennen. Ze kunnen je tips aanreiken, je uitnodigen om mee te gaan wanneer ze iets leuks gaan doen met andere mensen. Vrienden van vrienden zijn vaak mensen die ook bij jou kunnen passen. En echte vrienden helpen elkaar graag, vinden het fijn elkaar een plezier te kunnen doen.
Wie zich eenzaam voelt, vindt het vaak moeilijk om hulp te vragen. Eenzaamheid is voor veel mensen een lastig gespreksonderwerp, juist omdat er een taboe op rust. Het is goed je te realiseren, dat het andersom vaak ook geldt: mensen die een helpende hand zouden willen toesteken, durven dit vaak niet kenbaar te maken. Toch, zo blijkt uit onderzoek, zijn veel mensen bereid om wat voor een ander te doen die zich eenzaam voelt. Het geeft hen zelf ook een goed gevoel. Hulp vragen kan dus lonend zijn.

Probeer positief te blijven of te worden, en te stoppen met klagen
Mensen vinden het over het algemeen zelden fijn om te luisteren naar mensen die zich negatief uiten. Houd dus de regie over je uitingen. Vandaag uitgebreid klagen over alles wat er gisteren niet goed was, maakt van morgen nog geen betere dag. Een negatieve houding stoot mensen af en als je juist verbinding zoekt, dan werkt dit tegengesteld.
Probeer ook te voorkomen dat negativiteit van anderen ruimte krijgt in jouw hoofd. Doe niet mee aan roddelen en zoom niet uitgebreid in op negatief nieuws en actualiteiten.
Tegenover negativiteit kun je positiviteit zetten, door bijvoorbeeld te leren ‘omdenken’. Zoeken naar dat ene lichtpuntje. Het is even trainen maar met een positieve houding trek je mensen aan. 

Dat betekent niet dat je in gesprekken alleen het luchtige moet zoeken. Openheid, juist ook over je angsten en zorgen kan verbinden. Het is niet zwak, maar juist sterk als je kwetsbaarheid durft te tonen. Dat is iets anders dan klagen. Probeer hierin ervoor te waken dat de ander het gevoel krijgt jou te moeten redden. Stel je ook open voor het kwetsbare van je gesprekspartner en juist dan kan er contact ontstaan. Deel je verhaal en lach er ook samen om, als dat lukt. In de beste grappen zit een ondertoon van pijn. Dus valt er om eenzaamheid ook te lachen, laat cabaretier Giulia Rozzi zien in haar TED Talk. Dat lucht niet alleen op, het schept ook een band.

Uit je comfortzone stappen
Als je iemand bent die keuzes eindeloos afweegt (aan de ene kant… maar aan de andere kant…) kun je jezelf geweldig uitdagen om eens een tijdlang ‘ja’ te zeggen tegen allerlei soorten uitnodigingen en evenementen die langskomen. Ook al aarzel je of twijfel je hoe welkom je bent, kun je toch dingen aangaan. De uitkomst kan je verrassen (of tegenvallen natuurlijk, maar wie niet waagt, wie niet wint). Je kunt in dit proces besluiten om niet af te wachten tot iemand aandacht heeft voor jou, maar je kunt ook zelf het initiatief nemen en starten met het geven van aandacht. Mensen die gemakkelijk contacten kunnen leggen weten dit: ‘Aandacht geven is aandacht krijgen’.
Een voorbeeld: Je kunt besluiten om op vrijdag een collega niet te vragen wat zijn weekendplannen zijn, maar waar hij naartoe zou gaan als hij elke plek op de wereld mocht uitkiezen. Dit soort vragen kan gesprekken op gang brengen die zorgen voor interesse in elkaar. Allerlei mogelijkheden zijn te bedenken, daar kun je ook van te voren je gedachten over laten gaan. Het kan helpen als je contactmomenten voorbereid (hoewel je er goed aan doet er rekening mee te houden dat het anders kan lopen dan je dacht of hoopte).
Als een ander zich gezien voelt, krijgt hij/zij vaak ook aandacht en belangstelling voor jou. En gebeurt dat niet (direct) dan kun je ook nog eens zelf besluiten om het woord te nemen en vanuit jezelf iets te vertellen. Dan kom je voor je eigen plek op, binnen een contact. Dan neem je jezelf serieus en dat komt de relatie met jezelf ten goede.
Ander voorbeeld. Als je alleengaand bent en bijvoorbeeld opziet tegen feestdagen in de decembermaand, kun je zelf het initiatief nemen om andere mensen die alleen wonen, uit te nodigen iets gezamenlijks te ondernemen.
Wellicht zijn er ook lotgenotengroepen voor mensen die eenzaam zijn. Of je kunt in overweging nemen er zelf één op te starten en anderen te vragen mee te doen.

Tip van Kathleen Smith, professioneel counselor en auteur:
Verdiep je in je familiegeschiedenis (Deze tip lijkt me alleen of vooral van toepassing als je je prettig voelt binnen jouw familie.)
Een wekelijks telefoontje met je zus of een brief aan je grootvader kan van grote (positieve) invloed zijn op je humeur. Je kunt ook een stapje verder gaan door je te verdiepen in de historie van je familie en verre familieleden op te zoeken. Zo kom je niet alleen meer te weten over je afkomst, maar voel je je ook onderdeel van een ver terugvoerend, groter verhaal met interessante karakters en personen’.

Zoeken naar activiteiten, projecten en informatie op internet
– In veel gemeenten organiseren organisaties activiteiten voor mensen die andere mensen willen ontmoeten. Waarschijnlijk is er ook in jouw omgeving veel mogelijk.
– Er zijn verschillende maatjesprojecten, die je in staat stellen regelmatig ontmoetingen met anderen te hebben.
– Het kan helpen meer te weten over eenzaamheid om het een plek te kunnen geven. Op de website van eenzaamheid.nl vind je ervaringsverhalen en andere informatie over eenzaamheid.

Hulp vragen aan vrijwilligers of aan een professional
Heb je behoefte om anoniem met iemand contact te hebben? Je kunt dan contact opnemen met een telefonische hulplijn of een chat. Hier kun je je hart luchten en vind je een luisterend oor.
Als je het gevoel hebt dat je professionele hulp nodig hebt, dan kun je overwegen een coach te zoeken of een psycholoog. Op internet vind je vele adressen. Je huisarts heeft misschien ook tips en kan je verwijzen.
Tot slot vind je onderaan deze tekst nog een paar ervaringsverhalen. Wil je er zelf ook één schrijven, laat het me weten, dan voeg ik die graag toe.
Ik wens jou, als lezer van deze tekst en als moedige ‘reiziger op jouw pad’ veel licht toe op jouw persoonlijke levensweg. En inzicht in wie jij bent waardoor je met meer aandacht aanwezig kunt zijn in het nu. En ik wens je ook uitzicht op een meer en meer vervullend leven.

 

Bronnen

* https://www.duic.nl/algemeen/utrecht-gaan-eenzaamheid-aanpakken-met-koffie-en-ondernemers/?utm_source=mail&utm_campaign=new&utm_medium=mailchimp&mc_cid=4b089e171d&mc_eid=8e871d1269

www.eenzaamheid.nl

Artikelen die verschenen in o.a. Happinez en korte stukjes van allerlei websites die ik aan elkaar heb ‘gebreid’ in combinatie met eigen teksten.

Deel dit bericht